Maallaqa keessan akkamitti jalqabarraa bulchuu dandeessa?
Maallaqa bulchuuf mindaa olaanaa ykn herrega baankii maallaqaan guutame qabaachuun si hin barbaachisu.
Namni tokko ji’a ji’aan maallaqa guddaa argachuu danda’a garuu hunda isaa baasuu danda’a, akkasumaas namni galii gadi aanaa qabu ammoo maallaqa isaa haala gaariin bulchuu, qusachuu, gara fuulduraatti karoorfachuu fi rakkoo maallaqaa irraa fagaachuu danda’a.
Yeroo baayyee rakkoon jiru maallaqa hangamii akka argattu qofa osoo hin taane, maallaqa argattu akkamitti akka bulchitu (manage) murteessadha.
Bulchiinsa maallaqa dhuunfaa jechuun maallaqni kee eessaa akka dhufu, eessa akka deemu, amma maal irratti baasuu akka qabdu, gara fuulduraatti maal jecha akka qusachuu qabdu, baasii hin eegamneef akkamitti akka qophaa’aa taatu fi galii kee akkamitti akka fayyadamtee jireenya tasgabbaa’aa yeroo dheeraa keessatti ijaaruu dandeessu beekuu jechuudha.
Maallaqa kee bulchuuf jalqabuuf ogeessa dinagdee ykn herregaa ta’uun si hin barbaachisu. tokkoffaa, sirna salphaa fi ifa ta’e si barbaachisa.
Qajeelfama kana keessatti, galiin keessan daangeffamee ykn sirnaan kan hin bulchaa hin turre yoo ta’ellee, akkaataa sirna kana jalqabarraa ijaaruu dandeessan tartiiban ni baranna.
Bulchiinsa faayinaansii dhuunfaa jechuun maal jechuudha?
Bulchiinsi faayinaansii dhuunfaa adeemsa galii fi qabeenya maallaqaa kee haala gaariin bulchu fi gara fuulduraatti akka qophooftu si taasisuudha akkasumaas galma faayinaansii kee galmaan ga’uu, carraa balaa ykn rakkoo maallaqa si mudachuu malu xiqqeessuu fi wantoota maallaqaan walqabatu sirnaan to’achudha.
Bulchiinsi faayinaansii wantoota walitti hidhame hedduu kan of keessatti hammate qaba, isaan keessaa kanneen barbaachisoo ta’an:
- Hammam akka argattu beekuu.
- Hammam akka baastu beekuu.
- bajata dhunfaa.
- Baasii to’achuu.
- Qusachuu
- Fandii ykn herrega qusannaa yeroo hatattamaa hundeessu (Emergency fund)
- Bulchiinsa liqaa (Debt management).
- Galma maallaqaa kaa’uu. (Financial goals)
- Baasii gara fuula duraatiif karoorfachuu.
- Guddina galii ykn galii guddisuuf karoorfachuu.
- Yeroo haalli sirrii ta’etti invast godhaa.
- Balaa fi hanna maallaqaa irraa of eeguu.
Kanaafuu, maallaqa bulchuun “maallaqa qusachuu” qofa miti. inni sirna faayinaansii fi qabnenya guutuu kan ittin bulchitudha.
Maaliif akkaataa maallaqa kee itti bulchitu barachuu qabda?
Waa’ee baajataa fi qusannaa dubbachuu caalaa waa’ee karaa ittin saffisaan durooman ykn invastimantii godhan dubbachuu irra namatti tolu danda’a, dhugaan jiru garuu jireenya maallaqaan tasgabaa’aa fi gaarii ta’e ijaaruuf yeroo baay’ee waa’ee bu’uuraalee maallaqaa irraa dubbanne hubachuun barbaachisaadha.
Fakkeenyaaf, baajatni galii fi baasii kee hordofuuf si gargaara, waa’ee baajataa beekunis galii kee irra hammam akka qusachuu ykn galma keetif ramaduu dandeessu murteessuu kee dura tarkaanfii murteessaa dha.
Haala maallaqaa kee isa dhugaa osoo hin beekin dogoggora keessa galu mallata, fakkeenyaaf dogoggora akka:
- Galii argattu caalaa baasuu.
- Yeroo hunda yeroo rakkoo hatattamaa nama mudatu namoota biroo irratti hirkatanii jiraachuu.
- Liqaa hin barbaachifne keessa seenuu ykn ba’achu.
- Kaayyoo kee galmaan gahuu dadhabuu.
- Wantoota ykn meeshaalee si hin barbaachifne bitachuu.
- Dhuma baatii irratti mindaan kee eessa akka deeme beekuu dhabuu.
- Qusannoo hanga “galiin kee fooyya’utti” yeroo biraatti dabarsu.
- Maallaqa yeroo dhiyootti isin barbaachisu invest godhu.
- Fedhii bu’aa ariifataa argachuu irraa kan ka’e carraa maallaqaa sobaa keessa kufuu.
Kanaaf bulchiinsi maallaqaa dureeyyii qofaaf miti. Galiin kee daangeffame jira taanaan, akkaataa itti bulchitu beekuun barbaachisaa taʼa.
1. Tarkaanfii jalqabaa: Haala maallaqaa (Financial Situation) kee isa dhugaa beeku
Baajata ykn karoora qusannaa kamiyyuu kaa’uu kee dura eessaa akka jalqabdu beekuu qabda.
Of gaafadhu, “Meeqa argadha?” jedhi, Maddoota galii ji’a sanaa hunda tarreessi.
Fakkeenyaaf:
- Mindaa.
- Hojii bilisaa. (Freelance)
- Hojii Dhunfaa ykn Daldala.
- Daldala xixiqaa.
- Komishiniiwwan.
- Hojii yeroof.
- Galii toora interneetii irraa argamu.
- Deeggarsa ykn maallaqni maatii irraa ergamu.
- Madda biraa kamiyyuu.
hubachiisa: Galiin kee sirrii ykn dhaabbataa hin taane yoo ta’e, ji’a kee isa irra caalaa galii argatte irra dhaabbatte akka wabii (Reference) hin fayyadamin. sababni isaas sirna bulchinsa maallaqaa galii sirri ykn dhaabbataa hin ta’e irra dhaabate hin ijaaramu.
Galii giddu galeessaa (average income) ji’oota hedduu keessatti argattu shallaguuf yaali, baasii bu’uuraa kee yeroo karoorfattu tilmaama gaarii ta’etti fayyadami.
Sana booda bakka namoonni baay’een bira darban dhufa: “Hangam baasee?”, Waan baastu hunda, baasii xiqqaa illee barreessi.
Fakkeenyaaf:
- Nyaata.
- Kiraa.
- Geejjibaa. (Transport)
- Kuufama Bilbilaa fi interneetii.
- Kaffaltii ibsaa fi bishaan.
- Barumsa.
- Uffata.
- Baasii yaalaa.
- Deeggarsa maatii.
- Bohaaruu.
- Kennaawwan.
- Buusiin.
- Bittaa xixiqqoo.
Sammuudhaan baasii kee yaadachuu irratti hin hirkatin, baasii kee hordofuuf dabtara, gabatee ykn appii fayyadami.
Sababni isaas galmi jalqabaa baasii dhaabuu osoo hin taane, maallaqani kee bakka itti bahu irratti dhugaa jiru arguudha.
2. Tarkaanfii lammaffaa: Galii fi baasii addaan baasuu.
Galii fi baasii kee addaan baasuuf walqixxaattoo (formula) salphaa kana fayyadami.
Galii − Baasii = Caalmaa/tirfii ykn Hanqina
Fakkeenyaaf:
Birrii Itoophiyaa 10,000 galii argattee 9,000 yoo baaste:
10,000 − 9,000 = 1,000 caalmaa
Garuu yoo 10,000 argatte, 11,000 baaste: 10,000 − 11,000 = −1,000 ta’a, kunis hanqina qabachu ibsa.
Wantoonni barbaachisoo beekuu qabdan tokko tokko ni jiru: Ati yoo galii argattu gadi ykn kan argattu caalaa baasuu kee hin beektu yoo taatee yeroo san karoora maallaqaa gaarii ijaaruu hin dandeessu.
Kanaaf galmi jalqabaa invastimantii miti, Galmi inni jalqabaa haala maallaqaa kee hubachuu fi to’achuudha.
3. Tarkaanfii sadaffaa: Baajata uumuu
Baajata jechuun adabbii kan jireenya keessatti maallaqa keetiin si daangeesse akka ittin hin gammadne si dhorku miti, inni maallaqa ati qabdu akkamitti akka karoorsite fayyadamtu si gargaara.
Baasii kee bakka gurguddoo afuritti qooduun ni danda’ama:
1.Fedhiiwwan bu’uuraa (Basic Needs). Jireenyaa fi hojiif wantoota isin barbaachisan kan ta’e kanneen akka:
- Nyaata.
- Mana jireenyaa.
- Bishaanii fi ibsaa.
- Geejjibaa barbaachisaa.
- Kunuunsa yaalaa.
- Barnoota bu’uuraa.
- Bilbilaa fi interneetii barbaachisaa ta’e.
2. Dirqama (Obligations). Fakkeenyaaf:
- Liqii.
- Kutaa kutaadhaan.
- Dirqama maatii.
- Kaffaltii.
- Baasii waggaa tan ni dhufa jatte dursitee beektu, kan akka baasii yeroo ji’a Ramadaanaa fi baasii ayyaanaa.
3. Kaayyoowwan faayinaansii (Financial Goals) Fakkeenyaaf:
- Fandii hatattamaaf qusachu.
- Konkolaataa bitachuu.
- Daldala ykn mana hojii tokko jalqabuu.
- Mana bitachuu.
- Invastimantii gochuu.
- Gaa’elaaf qophaa’uu.
4. Baasii filannoo (Optional Expenses)
Fakkeenyaaf:
- Manneen nyaataatti ykn mana alatti nyaataa nyaachuu.
- Bohaaruu.
- Uffata barbaachisaa hin taane.
- Imaluu.
- Bittaa boqonnaa.
Ramaddiiwwan kana qabaachuun suuraa guddaa akka argitu si gargaara.
Seera 50/30/20 fayyadamuu qabduu?
Waa’ee Seera kana amma dhaga’u mallata:
50% Fedhii Barbachisa (Needs)
30% fedhiif (Wants)
Qusannoodhaaf %20
Akkaataa maallaqa itti bulchan barachuuf akka ka’umsa gaarii ta’uu fayyadamu dandeessa, garuu seera maallaqaa kan ati jijjiiru hin qabne miti.
Galiin kee baay’ee gadi aanaa yoo ta’ee fi baasii mana jireenyaa fi nyaataa kee ol’aanaa yoo ta’e, fedhiin (Needs) kee %50 ol baay’ee ol ta’uu danda’a.
Akkasumas galiin kee guddaa yoo ta’ee fi baasii kee gadi aanaa yoo ta’e %20 ol baay’ee qusachuu dandeessa ta’a.
Kanaafuu dhibbeentaa murtaa’e tokko toora interneetii irratti jaallatama waan ta’eef qofaaf galma ykn seeraa maallaqa kan mataa keetin hin godhin.
Baajata gaariin kan dhugaa maallaqaa fi sadarkaa maallaqaa kee wajjin walsimuu fi galma kee galmaan ga’uuf si gargaarudha.
4. Tarkaanfii Afuraffa: Baasii Keessan Hordofaa
Kun amala maallaqaa salphaa fi faayidaa guddaa qabu keessaa isa tokkodha, dabtara ykn faayila ykn appii bilbila keessan irratti fudhadhaatii galmeessa:
Fakkeenyaaf:
| Guyyaa | Baasii Ibsu | Hamma | Ramaddii |
|---|---|---|---|
| 2019/1/5 | Nyaata | 200 | Barbaachisaa |
| 2019/1/5 | Geejjiba | 100 | Barbaachisaa |
| 2019/1/6 | Buna | 50 | Fedhii |
| 2019/1/7 | Intarneetii | 300 | Barbaachisaa |
| 2019/1/8 | Uffannaa | 1500 | Fedhii |
Ji’a tokko booda akkaataa baasii kee bakka inni itti bahu arguu jalqabda.
Fakkeenyaaf, rakkoon jiru baasii guddaa tokko osoo hin taane, baasii xixiqqoo irra deddeebi’amee raawwatamu kudhan hedduu akka ta’e hubachuu dandeessa.
Kanaafidha tilmaama qofa irratti hirkatuu dhiistee baasii kee galmeessitee baasii kee isa qabatamaa ilaaluu qabda.
5. Tarkaanfii shanaffaa: Haajaa fi fedhii (Wants & Needs) adda baasuu
Waan tokko bitachuu kee dura akkas jedhii of gaafadhu: “Dhuguma wanti kun maallaqa itti baasuun na barbaachisa moo fedhii qofa ture?”
Wantoonni barbaachisa ta’an akka:
- Nyaata.
- Qoricha.
- Geejjibni gara hojiitti geessu.
- Baasii Mana jireenyaa ykn kiraa mana jireenya.
- Meeshaalee hojiif barbaachisoo ta’an.
Wantoonni bitachuuf fedhi irratti hundaa’an akka:
- Osoo bilbila hojjetu qabdu bilbila haaraa bitachu.
- Uffata dabalataa si hin barbaachifne.
- Nyaata mana keessatti nyaachu dhiistee mana nyaataa kan alaa keessatti nyaachuu.
- Sababa beeksisa ykn dhiibbaa hawaasummaatiin waan tokko bitachuu.
Kana jechuun fedhiin hundi hamaadha jechuu miti. Maallaqa keessanitti gammaduu dandeessu.
Garuu rakkoon kan uumamu yeroo fedhii akka waan barbaachisa ta’etti ilaaltudha.
Gabaabumatti: Waan qabdu irraa jalqabi, sirna faayinaansii kee tartiibaan ijaari.
Maallaqa dhuunfaa kee bulchuun kan jalqabu yeroo dureeyyii taate, yeroo mindaa guddaa argattu ykn yeroo maallaqa guddaa herrega baankii kee keessaa qabaattu miti, yeroo maallaqni kee eessa akka deemu beekuuf akkasumas haala wallaalummadhaan maallaqa baasuu dhiisuuf murteessite irraa jalqaba.
Galiin kee har’a daangeffamaa ta’u danda’a, maallaqa guddaa qusachuu dadhabuu dandeessa, akkasumas baasii dirqama hedduu qabaachuu dandeessa. Garuu ati sirna maallaqaan bulchitu sirrii kan ta’e ijaaruuf dandeettii hin qabdu jechuu miti, maallaqa xiqqaa sirritti bulchuu barachuun kee gara fuulduraatti galiin kee yeroo dabalu bu’uura ati irratti ijaartu ta’uu danda’a.
Galmi bulchiinsa maallaqaa waan hunda ofirraa dhiisuu osoo hin taane, maallaqni kee jireenya kee keessatti filannoo si daangeessu dhiisee jireenya kee tajaajilu akka ta’e yaadadhu.
Bu’uuraalee irraa jalqabi:
- Galii qabatamaa kee beeku.
- Baasii kee galmeessi.
- Baajata dhugaa kee wajjin walsimu uumi.
- Fedhii fi fedhii kee addaan baafadhu.
- Yeroo danda’ametti galii argattu gadi baasii.
- Qusannoo hatattamaa ijaaruu.
- Baasii gara fuula duraatiif karoorfadhu.
- Liqii irra of eegii.
Sana booda, bu’uura faayinaansii tasgabbaa’aa erga ijaartee booda, galii kee guddisuu fi karaa galma kee, haala kee fi balaa dandamachuu kee wajjin walsimuun invastimantii gochuuf yaaduu dandeessa.
Guyyaa jalqabaa irraa kaasee sirna faayinaansii hanqina hin qabne ijaaruuf hin yaalin. Sirni hundarra gaariin isa itti fufinsaan kabajadee fi kunuunsuu dandeessudha. galmee ykn dabtara salphaa ta’een jalqabuu dandeessa, achiis booda gara gabatee, appii ykn sirna faayinaansii caalaatti gudda ta’etti fooyyessuu dandeessa.
Hunda caalaa: Bulchiinsa maallaqaa barachuuf hanga sooressa taateetti hin eegin. Dursa bulchiinsa maallaqaa baradhu, achiis ogummaa sanatti fayyadamii qabeenya ijaari.
Maallaqni ati akkamitti akka bulchuu hin beekne hammam guddaa ta’us baduu kan danda’a, garu galiin kee dhibba irraa gara kumaatti, akkasumas kumaatamaan gara kuma kudhanitti yeroo jijjiiramu amala maallaqaa gaariin si waliin deemuu danda’a.
Waan qabdun, bakka amma jirtu fi sirna salphaa ta’een jalqabi, maallaqa kee hordofi, karoorfadhu, galii kee guddifadhu, maallaqni hundi hojii fi kaayyoo akka qabu mirkaneessi.
Qabeenyi yeroo hunda maallaqa hangamii akka qabdu irraa osoo hin taane, maallaqa qabdu akkamitti akka bulchitu irraa eegala.
